15 december 2017
woensdag 10 november 2010
Samen met de participerende instellingen en de deelnemende kunstenaars kijkt de festivalorganisatie…
dinsdag 09 november 2010
Op donderdag 18 november is er weer een 43e april. Te gast…
maandag 04 oktober 2010
Klik op de onderstaande link voor een prachtig beeldverslag van M A…
zondag 03 oktober 2010
Optreden van Fay Lovsky & Arthur Ebeling. Een zingende zaag en een Gretsch…
zaterdag 02 oktober 2010
De Hitklup in Patronaat… Na 10 dagen kunst en gekte was het…
vrijdag 01 oktober 2010
Het onvolprezen Het Mobiele Naaiatelier. Op veler verzoek kwamen ze terug in het…
vrijdag 01 oktober 2010
Met deze prijs werd een journalist of programmamaker beloond die op uitmuntende…
vrijdag 01 oktober 2010
WORKSHOP Improvisation Intensive: Fun and Games door Ed Roy, regisseur Workman Arts…


Op de hoogte blijven van het festival?

Public Meeting


Friday, 1 October 2010
13:30 – 17:30
M A F festival tent

'Restpaviljoen' by Els Vanden Meersch

Here you find the schedule as well as further information about the three panels and the speakers of the international symposium on art and psychiatry.




Introduction by chair Frénk van der Linden

Roundtable discussion:

14:40      break

Presentations with following roundtable discussion:

16:00      break

Presentations with following roundtable discussion:

Conclusion and final remarks by Frénk van der Linden

Borrel / Drinks at the Madness & Arts Festival site

Panel 3: Stigma abroad

The Victims of The War by Gela Jincharadze


Like anywhere else in the world, in low and middle-income countries people with a mental illness are severely stigmatized and excluded from society.

Rob Keukens, Mental Health Consultant at GIP-Hilversum and transcultural psychiatrist Douwe van der Heide will speak about their work in countries in the former Soviet Union, in Sri Lanka, Curacao and South Africa. Nino Agdgomelashvili, Project manager at GIP-Tbilisi, will talk about fighting stigma in Georgia and how art can contribute to effective anti-stigma campaigns.


Project manager GIP – Tbilisi

Nino Agdgomelashvili worked in various fields related to care for vulnerable groups since 1989. She worked for the Association for People in Need of Special Care and was the director of the Georgian Mental Health Coalition. Currently she is a project manager of GIP-Tbilisi.

Nino Agdgomelashvili

Nino Agdgomelashvili has a medical degree from Tbilisi State Medical Institute and a diploma in Psychiatry from the Institute of Psychiatry in Georgia. After graduation, she began clinical work in in-patient and later out-patient clinics. She has also done extensive work in the field of psychosocial rehabilitation and psycho-traumatology (with refugees, prisoners, victims of violence). Nowadays she, together with GIP-Tbilisi team, works on structural changes of mental health field in Caucasus. She has written and edited a variety of books and articles in her primary fields of interest. Nino Agdgomelashvili also serves as Coordinator of the Public Monitoring Council of Human Rights Practices in Psychiatric and Social Care Institutions of Georgia and Chairperson of the Georgian Society of Psychotrauma.


Transcultural Psychiatrist De Gelderse Roos, Wolfheze

Douwe van der Heide

Douwe van der Heide is transcultural psychiatrist at De Gelderse Roos in Wolfheze, the Netherlands. He started his career as a general doctor in Zimbabwe and has in recent years been involved in fact finding missions for GIP in Sri Lanka and Bangla Desh.


Mental Health Consultant GIP – Hilversum

Rob Keukens

Rob Keukens teaches at the University for Applied Sciences Hogeschool Arnhem en Nijmegen and consults with GIP. He is specialized in educating nurses in Child & Adolescent Psychiatry and Community Mental Health. For GIP he has been involved in mental health nursing, multi-disciplinary teamwork and assessments of mental health systems. Rob Keukens has a degree in Teaching from Maastricht University, has published books and articles on mental health issues and is a member of the editorial boards of a number of mental health nursing journals.

Foto’s Festival

Art Brut/Outsider Art

Jean Dubuffet (French, 1905-1985), Dhôtel nuancé d’abricot (Dhôtel in Shades of Apricot), 1947, oil on canvas, 116 x 89 cm, Centre Georges Pompidou, Paris.

Art Brut, literally “Raw Art”, is a label created by French painter Jean Dubuffet to describe art created outside the boundaries of official culture. Dubuffet focused particularly on the art of the insane. In 1972 art critic Roger Cardinal coined the term Outsider Art as English synonym for Art Brut.

While Dubuffet’s term is quite specific, the English term Outsider Art is often applied more broadly, to include certain works of non-professional artists, who intentionally or not had created original art uninfluenced by the canon. Typically, those labelled as Outsider Artists have little or no contact with the institutions of the mainstream art world; in many cases, their work is discovered only after their death. Much Outsider Art illustrates extreme mental states, unconventional ideas, or elaborate fantasy worlds. Outsider Art has emerged as a successful art marketing category (an annual Outsider Art Fair has taken place in New York since 1992); thus the term is sometimes misapplied as a catch-all marketing label for art created by people outside the “art world” mainstream, regardless of their circumstances or the content of their work.

Further reading:

Dubuffet, Jean. L’art brut préféré aux arts culturels. Paris : Galerie René Drouin, 1949.

English translation in: Art Brut. Madness and Marginalia, special issue of Art & Text, No. 27, 1987, p. 31-33.

Cardinal, Roger. Outsider Art. London: Studio Vista,1972.

Vorige edities festival

In 2003 werd in Toronto het Madness & Arts World Festival opgericht door het Workman Theatre Project of Ontario, het Centre for Addiction and Mental Health in samenwerking met Harbourfront Centre en Sycorax. De 1e editie van het festival wilde vooral een podium bieden aan internationale kunstenaars en performers met een psychiatrische achtergrond. Drie jaar later werd het stokje overgegeven aan Münster (Duitsland, 2006) voor de 2e editie.

Tegelijkertijd vonden in Nederland drie succesvolle edities van het Kwartiermakersfestival plaats, een meerdaags cultureel festival dat de beeldvorming rond psychiatrie wil verbeteren. Initiatiefnemer was RODAS, de toenmalige dagbestedingsafdeling van De Geestgronden. De insteek van het Kwartiermakersfestival was concreet, positief en laagdrempelig. Integratie was het uitgangspunt, dat zowel in de organisatie, in de activiteiten als in het publiek werd nagestreefd.

Jannet Bonset heeft als projectleider met het Kwartiermakersfestival de basis gelegd voor het Madness & Arts Festival in Haarlem. In 2008 maakte zij met de organisatoren van de edities in Toronto en Munster de afspraak om de derde editie in Haarlem te laten plaatsvinden.



Museum of Everything


‘True art is always where you don’t expect it, where people don’t think about it, or even mention its name.’ (Jean Dubuffet)

Why are we so fascinated by Outsider Art? Are there special criteria for art made by ‘outsider’, mad or mentally ill artists? And in how far are these criteria different from those applying to Modern and Contemporary Art, if we think in terms of authenticity and originality?

James Brett, collector of Outsider Art and initiator of the Museum Of Everything in London, will be in conversation with Rolf Quaghebeur, freelance curator and artistic advisor at Vlaams Bouwmeester, and Jos ten Berge, lecturer in Art History and Cultural Studies at the Free University of Amsterdam (VU) and chairman of the Foundation Collection De Stadshof, an internationally renowned collection of Outsider Art that is currently on loan to the Museum Dr. Guislain in Ghent, Belgium.

Museum of Everything

Filmmaker and collector of outsider art James Brett is the initiator of the Museum of Everything in London. The small, independent Museum of Everything, housed in a former recording studio in Primrose Hill, is Britain’s first museum devoted entirely to artists ‘living outside modern society’, a genre which has inspired artists like Jean Dubuffet. Brett’s museum represents one of the least travelled areas of art collecting – the world of the insane and the outsider.

James Brett | Museum of Everything

With the opening of his museum, Brett brought the ‘outside’ in. The Museum of Everything opened its doors last October, timed to coincide with London’s Frieze Art Fair. Thereupon, the museum became one of Frieze’s ‘must attend’ events; its exhibition of art by the untrained, unintentional and undiscovered creators of society, with work by Henry Darger, George Widener, James Castle and dozens more, attracted 15,000 visitors in one month. And for this year’s Frieze too, Brett is planning a new show: the Museum of Everything returns to London for Exhibition # 3. Sir Peter Blake, collector par excellence and founding father of British Pop Art, will come to the Museum of Everything and reveal some of his discoveries for the first time. In addition to that, Exhibition # 3 will also recreate one of the unknown marvels of Victorian England: Mr Potter’s Museum of Curiosities.

Artistic director Team Vlaams Bouwmeester

Rolf Quaghebeur is freelance curator and artistic advisor at Vlaams Bouwmeester, a Flemish Government Architect Team based in Brussels. Art and psychiatry is a topic that has fascinated him for a long time. During his time at S.M.A.K. he curated divers exhibitions dealing with the relation of arts and psychiatry, such as Y.E.L.L.O.W Contemporary Arts and Psychiatry (Geel, 2001).

Rolf Quaghebeur behind an artwork by Anno Dijkstra

Rolf Quagebeur’s is recently curating the exhibition disturbed SILENCE – STILTE gestoord which opened at the beginning of September at the Psychiatric Centre St Norbert in Duffel, Belgium. St Norbert is a well-known clinic for adults with different psychological and psychiatric problems (from people with personal problems to severe psychiatric disorders). Drawing on contemporary art, the exhibition explores the concept of ‘tranquility’ in the specific context of the ‘healing environment’ of the psychiatric centre. The exhibition is approached from three site-specific angles: the sacred, the spatial (psychiatry, insanity and also the physical space) and lastly the corporeal.

Publications (selection)

‘Knoop uit knoop. Enkele gedachten over de verhouding tussen hedendaagse kunst en psychopatholoie’ in Hidden Worlds. Outsider Art at the Museum Dr Guislain. Tielt: Lannoo, 2007.

Free University of Amsterdam (VU)/Collection de Stadshof

Jos ten Berge is lecturer in Art History and Cultural Studies at the Free University of Amsterdam (VU). Besides his specialisation in Modern and Contemporary Art, his fields of study are Outsider Art as well as Drugs and Art. The focus of Jos ten Berge’s Ph.D. thesis Drugs in Art. From Opium to LSD, 1798-1968 is on the arguments adduced for the use of drugs (often variants of primitivism), their influence on the creative process, and the consequences for the life and work of the artist. This has resulted in a number of separate studies of the aesthetics of the opium trance, the hash rage of the 1840s, morphine addiction as an expression of decadence, the effects of addiction on the life and work of Kirchner and Cocteau, the effect of psychedelic drugs on the creative process, the biological determination of (drug-induced) visions and hallucinations, and the ability of some of the new media to produce ecstasy. ‘Ecstatic art’ displays similarities with trance states, media art and the work of some psychiatric patients, categories that are classified as Outsider Art because they arise outside the regular art circuit. The history of how people deal with these arts is a second research area.

Jos ten Berge

Besides his teaching activity, Jos ten Berge is chairman of the Foundation Collection de Stadshof, an internationally renowned collection of Outsider Art that is currently on loan to the Museum Dr. Guislain in Ghent, Belgium. Before, the collection resided in the Museum De Stadshof in Zwolle, the Netherlands. The Foundation Collection De Stadshof owns and manages an important collection of art in the field of Outsider Art, the only collection of its kind in the Netherlands.

Publications (selection)

‘De Stadshof Collection. The Search for Homo Ludens’ in Hidden Worlds. Outsider Art at the Museum Dr Guislain. Tielt: Lannoo, 2007. ‘Dromen en nachtmerries, of hoe de outsiderkunst Nederland verliet’ in Jong Holland 19(2003)2, pp. 5-7.

‘Beyond Outsiderism’, in Marginalia: Perspectives on Outsider Art (Ten Berge, red.), Zwolle 2000, pp. 77-101 (ook Nederlandse editie). ‘Outsiders in het postmoderne,’ article written within the seminar Art Brut/Outsiderkunst of the Free University of Amsterdam, 2000.

Museums of Psychiatry in Europe

Brüggemann, Rolf and Schmid-Krebs, Gisela: Verortungen der Seele - Psychiatriemuseen in Europa / Locating the Soul - Museums of Psychiatry in Europe, Frankfurt am Main: Mabuse-Verlag, 2007.

Below you find the addresses of the psychiatric museums in Europe that appear in the book Locating the Soul – Museums of Psychiatry in Europe by Rolf Brüggermann and Gisela Schimd-Krebs. Locating the Soul is a travel guide to over hundred European exhibitions, memorials and related facilities which illuminates the subject od psychiatry in all its facets. The book gives a panorama of the various possibilities to present and describe the psyche.

Der Narrenturm, Vienna
Sigmund Freud Museum, Vienna
Gall’sche Sammlung im RollettmuseumBaden

Museum Dr. Guislain, Gent

Psykiatrisk Museum, Augustenborg
Den Psykiatrisk Samling, Middelfart
Museet Psykiatrisk Hospital Aarhus (http://ovartaci.dk/), Risskov

Musée Sainte-Anne, Paris
Musée Henri Theillou, Clermont Oisi
Musée Virtuel du Centre Hospitalier Charcot

Moision sairaalamuseo, Mikkeli
Harjamaen sairaalamuseo, Siilinjarvi

Berliner Medizinhistorisches Museum der Charité, Berlin
Psychiatriemuseum des Asklepios Fachklinikums, Brandenburg an der Havel
Psyche Museum für Psychotherapie, Baruth/Mark
Krankenhaus-Museum, Bremen
Wege und Ziele der Psychiatrie, Marburg
Psychiatrie Museum Haina
Vom Wert des Menschen, Giessen
Sammlung Prinzhorn, Heidelberg
Psychiatrie-Museum Herborn
100 Jahre Krankenhaus Weilmuünster
Museum der Rheinischen Kliniken Bedburg-Hau
Museum Rheinische Kliniken Bonn
Psychiatrie.Museum Warstein
Psychiatriemuseum, Riedstadt
Saarländisches Psychiatriemuseum, Merzig
Psychiatrielehrpfad Tübingen
MuSeele, Göppingen
Kernerhaus, Weinsberg
Deutsches Epilepsiemuseum, Kehl-Kork
Die Illenau, Achern
Institut für Grenzgebiete der Psychologie & Psychohygiene, Freiburg
Psychiatrie-Museum, Emmendingen
Psychiatrie-Museum, Haar
Württembergergisches Psychiatriemuseum, Zwiefalten
Museum für Geschichte der Psychologie, Passau
Sächsisches Psychiatriemuseum, Leipzig
Ort jenseits der Straße, Zschadrass
Virtuelles Museum der Hypnose

Freud Museum, London
Wellcome Trust, London
Bethlem Royal Hospital Archives & Museum, Kent

Museo Laboratorio della Mente, Rome
Museo della psichiatra San Lazzaro, Reggio Emilia
Museo del Manicomio di San Servolo, Venice

Gintermuiza Mental Hospital Museum, Jelgava

Het Dolhuys, Haarlem

Pyschiatrickà lêčebna Bohnice, Prague

Spitalul de Boli Psihice Cronice Borşa, Beclean

Muzej istorii Moskovskoj gorodskoj psichiatrič eskoj bol’nicy im N. A. Alekseeva, Moscow
Muzej evolucii mozga pri Nil mozga RAMN, Moscow
Muzej Pavlov, Ryazan

Medizinhistoriska museet & Psykiatrimuseet, Gothenburg
Mentalvårdsmuseet, Säter

Psychiatrie-Museum, Bern
Musée Bizarre, Rieden
Medizinhistorisches Museum der Universitat, Zurich

Frénk van der Linden

Frénk van der Linden

Frénk van der Linden, journalist, works for NCRV television (30 Hoog), NPS radio (Kunststof), Het Gesprek (De Artiestenfoyer), RTV Noord-Holland, Het Parool and others.
Since the late 1970s he has published numerous interviews, reports and documentaries. ‘Textbook examples of performances at a very high level’ was the verdict of the jury that presented him with the Dutch Daily Journalism Prize for his interviews in NRC Handelsblad. In the late 1990s he published Tot op het bot – gesprekken over ziel & zaligheid (some 50 interviews with Freddy Heineken, Johan Cruijff, Frits Bolkestein, Jan Wolkers and others), followed in 2005 by a second collection: Laten we eerlijk zijn – 25 jaar spraakmakende gesprekken. De Volkskrant wrote: ‘Frénk van der Linden has become the equal of legendary interviewers like Bibeb and Ischa Meijer.’ Van der Linden published his first novel, De Steniging, in 2007. It was nominated for the Academia Debut Prize.


De Rorschachtest is een psychologische test die in 1921 werd geïntroduceerd door Hermann Rorschach.

De test is gebaseerd op onze neiging om gevoelens en interpretaties te projecteren op, in dit geval, inktvlekken. Speciaal opgeleide psychologen proberen aan de hand van deze interpretaties de diepere persoonlijke karaktertrekken van de testpersonen te begrijpen. Rorschach publiceerde de resultaten van zijn onderzoek met 300 psychiatrische patiënten en 100 ‘gezonde’ testpersonen in Psychodiagnostik. Sindsdien wordt zijn test als hulpmiddel voor psychologische beoordelingen en diagnoses gebruikt.


Doelstelling Festival

Kern van het 3e internationale Madness & Arts Festival is de beeldvorming van psychiatrische stoornissen en de vraag of kunst daar een positieve invloed op kan uitoefenen. Hoe geven kunstenaars de (eigen) waanzin een plek in hun werk en hoe beïnvloedt dat ons denken over mensen met een psychische stoornis?


* Een zo breed mogelijk publiek uitnodigen, inspireren en activeren om na te denken over zijn houding ten aanzien van mensen met een psychiatrische achtergrond en deze houding op een positieve wijze beïnvloeden

* Het bespreekbaar maken van ‘gekte’ door het opzoeken van de grens tussen ‘normaal’ en ‘abnormaal’, en het laten vervagen van die grens

* Het presenteren van kunstwerken en performances die kwesties en dilemma’s uit de wereld van de psychiatrie vanuit verschillende perspectieven belichten

* Kunstenaars/artiesten met een psychiatrische achtergrond de gelegenheid geven om hun artistieke kwaliteiten volwaardig in te zetten

* Creëren van een netwerk van kunstenaars, instellingen en publiek met als doel het terugdringen van vooroordelen rondom (ex) psychiatrische patiënten

Panel 2: Stereotypes in Fiction

Batman series


Literature and film present specific images of psychiatrists and patients. Just how far does those images confirm or question the clichés about psychiatrists and patients? How far do they promote or counter stigmatisation? These questions will be considered on the basis of fragments from several popular films.

The guests include Samuel Shem, author of the well-known hospital satire The House of God, Christel Grimbergen, psychiatrist in training at Arkin, Amsterdam, and Rob Houtepen, lecturer in Ethics and Philosophy in the Department Metamedica of Maastricht University. Samuel Shem will talk about Mike Figgis’ Leaving Las Vegas (1995) in which an alcoholic (played by Nicolas Cage) drinks himself to death, in relation to his own play about the Alcoholists Anonynimus, called Bill W. and Dr. Bob.

Psychiatrist and author of The House of God

Samuel Shem is also the author of Mount Misery (1996), a novel about psychiatric residency at a mental hospital of that name, Fine (1986), a novel about a psychoanalyst and The Spirit of the Place (2008). Two of Shem’s plays, Room For One Woman and Napoleon’s Dinner have been published in The Short Plays anthologies. With his wife, Janet Surrey, he is the author of Bill W. and Dr. Bob, a play about the relationship between the two men who founded Alcoholics Anonymous, which was named one of the ‘ten best plays’ of the season in San Diego, is published and represented by Samuel French and was an Off Broadway hit with 148 performances at the New World Stages in 2007. Bill W. and Dr. Bob and Shem and Surrey were awarded the 2007 Performing Arts Award by the National Council on Alcoholism and Drug Dependence.

Samuel Shem

As ‘Dr. Stephen Bergman’, he has given the commencement address at over fifty medical schools, has spoken around the world on ‘How to Stay Human in Medicine,’ and has published a noted essay, ‘Fiction as Resistance’.

Psychiatrist in training at Arkin, Amsterdam

Christel Grimbergen is a psychiatrist in training at Arkin in Amsterdam. She holds a degree in Culture and Science Studies.

Maastricht University, Department Metamedica

Rob Houtepen is a lecturer in Ethics and Philosophy in the Department Metamedica of Maastricht University. He has written on film for the Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek and currently covers the section ‘Beelden’ in the Maandblad Geestelijke Volksgezondheid (MGv). At the end of 2010 he will open a website, www.filmethiek.nl, which will focus on humanist film criticism.

Rob Houtepen

Magazines on Outsider Art

Magazines on Outsider Art

Outsider Art Locations

Here you find a collection of museums, galleries, collections, fairs and associations of Outsider Art. Complements wouldn’t go amiss.

Madmusée, Liège
abcd (art brut connaissance & diffusion), Montreuil
La Fabuloserie, Bourbonnais

Halle Saint-Pierre, Paris
Musée International des Arts Modestes, Sète
Art insolite, Miermaigne
Fondation Jean Dubuffet, Paris
Musée de la création franche, Bègles
Christian Berst, Paris
Beatrice Soulié, Paris

Collection de l’Art Brut, Lausanne
Kunst Museum, Bern
Fondation Adolf Wölfli, Bern
Museum Im Lagerhaus, St. Hallen
Susi Brunner, Zurich

Outsiderkunst Dagen (Outsider Art Fair), Haarlem

De Dagen, Haarlem
Collectie de Stadshof (on loan to the Museum Dr.Guislain, Ghent)
Galerie Hamer, Amsterdam
Amsterdam Outsider Art, Amsterdam
De Blauwe Roek, Drachten
Olof Art Gallery, Leiden
Galerie Atelier Herenplaats, Rotterdam
Galerie Atelier De Kaai
Kijkoor, Hilversum

Atelier Adriano e Michele, San Colombano al Lambro

The Museum of Everything, London
Henry Boxer Gallery, London

Art/Brut Center gugging, Maria Gugging
Kunst Formen Hartheim, Alkoven

Gaiamuseum, Randers

INSITA, (International Triennial of Self-Taught Art), Bratislava

Milwaukee Art Museum, Milwaukee, WI
Kohler Foundation, Kohler, WI
NIAD (National Institute of Art & Disabilities), Richmond, CA
Orange Show Center for Visionary Art, Houston, TX
University of Virginia Art Museum Singular visions
Intuit The Center for Intuitive and Outsider Art, Chicago, IL

Andrew Edlin Gallery, New York, NY
The Ames Gallery, Berkeley, CA
Carl Hammer Gallery, Chicago, IL
Cavin Morris Gallery, New York, NY
Dean Jensen Gallery, Milwaukee, WI
Fleisher/Ollmann Gallery, Philadelphia, PA
The Galerie St. Etienne, New York, NY
Luise Ross Gallery, New York, NY
Phyllis Kind Gallery, New York, NY
Ricco Maresca Gallery, New York, NY


Museo Casa do Pontal, Rio de Janeiro

Het belang van maf

‘Gekte’ oefent een grote aantrekkingskracht op ons uit. Fascinatie en angst strijden daarbij voortdurend om voorrang. We smullen van het afgesneden oor van Van Gogh en de ups en downs van Amy Winehouse, maar deinzen terug op het moment dat we worden aangesproken door een geestelijk verward persoon op straat of worden geconfronteerd met onze eigen psychische problemen. Enerzijds koesteren we een romantisch beeld van de waanzin, anderzijds worden mensen met een ernstige psychische stoornis nog vaak geconfronteerd met negatieve vooroordelen. Ze zouden gevaarlijk zijn, onbetrouwbaar, incompetent, onverzorgd en ongeneeslijk. Deze beelden zijn hardnekkig en worden gevoed door berichtgeving in de media en de portrettering van psychiatrische patiënten in films en op de televisie.

Het doel van het Madness & Arts festival is het destigmatiseren van ‘gekte’ op verschillende fronten. Bijvoorbeeld door het publiek te laten zien dat de grens tussen ‘geestelijk gezond’ en ‘gestoord’ veel vloeibaarder is dan gedacht, en dat het niet enkel gaat om de extreme stoornissen maar ook om veelvoorkomende psychische problemen als depressie, dementie en eetproblemen. of juist door het publiek te laten beseffen dat het romantisch idee van de ‘gekwelde, creatieve gek’ voorbijgaat aan de werke- lijke, donkere kanten van psychische problemen, die niet ophouden als de podiumverlichting uitgaat.

De manier waarop psychische problemen worden verbeeld – zowel in de media als door kunstenaars – is van grote invloed op wat wij als gek en normaal beschouwen. De geschiedenis leert ons dat de beeldvorming van psychische stoornissen voortdurend verandert. Wie ooit beschouwd werd als waanzinnige, kan vandaag de dag gezien worden als uitzonderlijk creatief talent. En morgen misschien weer als patiënt.

Welke opvattingen bepalen tegenwoordig ons beeld van psychiatrische stoornissen? En kan kunst een positieve invloed uitoefenen op de beeldvorming? Maar ook: welke etiketten plakken wij op kunst die is gemaakt door mensen met een psychiatrische achtergrond? Allemaal vragen die het 3e Internationale Madness & Arts festival onderzoekt aan de hand van een uitgebreid programma op het gebied van theater, dans, literatuur, muziek, beeldende kunst, film en debat.


Genezingsobjecten voor de geest: Fetisjen uit Togo en Benin

Galerie Arte Magica

Wanneer iemands leven ernstig wordt verstoord door verschijningen of stemmen, dan is dat in onze optiek al gauw een geval voor de psycholoog of psychiater. Het geloof in geesten is voor de meesten van ons moeilijk in overeenstemming te brengen met het logisch-rationele denken dat in onze cultuur de boventoon voert. Voor miljoenen inwoners van de West-Afrikaanse landen Togo en Benin ligt dit anders. In hun beleving is de werkelijkheid een complex geheel van levende krachten en geesten die overal en altijd aanwezig zijn.

Gelovigen vatten dit kosmische krachtenspel samen in het begrip Vodun (Voodoo). Vodun staat voor de talloze goden, godinnen, voorouders en geesten met wie men letterlijk samenleeft. Omdat de Vodun menselijke eigenschappen hebben (ze zijn onvoorspelbaar, jaloers, egoïstisch, wraakzuchtig, hongerig en dorstig), kunnen ze onheil brengen over de mensen als er niet goed voor hen wordt gezorgd. Om een goede verstandhouding te bewaren met de Vodun, is men dagelijks bezig deze kosmische krachten tot rust te brengen en ze gunstig te stemmen met behulp van drank- en spijsoffers.

Beschermfetisj. Bochio-figuren zijn met kracht ‘geladen’ beelden die een dorp beschermen tegen onheil. Hoogte 93 cm. Collectie galerie Arte Magica Haarlem.


In Togo en Benin worden psychische klachten gezien als een verstoorde relatie met één of meerdere Vodun. Een kwaadwillende geest dringt in een mens en neemt bezit van zijn vrije ziel en kwelt haar. Dit kan leiden tot onmacht, hallucinaties, kortstondige aanvallen van waanzin of psychoses. Om achter de oorzaak van de verstoorde relatie te komen, wordt vrijwel altijd een Vodunpriester geconsulteerd. Want alleen deze genezer kan de juiste diagnose stellen: d.w.z. weten welke Vodun de patiënt kwelt en waarom. Dit gebeurt aan de hand van droomuitleg of door het raadplegen van een orakel. De therapeutische aanpak hangt af van de uitkomst van de duiding. In lichte gevallen is over het algemeen genezing te verwachten van een ceremonie met geneeskrachtige kruiden. Als dit niet helpt, ligt de oorzaak dieper en moeten er andere maatregelen worden genomen.

Vodunpriesters behandelen ernstige psychische klachten volgens een op de totaliteit gericht therapieconcept. Ze betrekken de specifieke omstandigheden van de patiënt in het geheel en vormen zo een beeld van de persoon en de ziekte. In de loop van vaak langdurige ceremonies raken ze meer en meer vertrouwd met de ziekte en het levensverhaal daarachter. Gewoonlijk vormen waarzeggerij, in een toestand van trance, en daarop volgende helingrituelen het middelpunt. Absolute voorwaarde hierbij is dat ze moeten worden uitgevoerd in het bijzijn en onder actieve deelname van de naaste familieleden of het gehele dorp. Tijdens meerdaagse dans- en offerceremonies openbaren geesten en goden, via een door de Vodunpriester aangewezen persoon (het medium), de oorzaak van de kwaal en geven ze aanwijzingen over de verdere behandeling.

Beschermfetisj tegen tovenarij. Apenschedel, kaurischelpen, textiel, touw, pigmentstoffen. Collectie galerie Arte Magica Haarlem.


Voor een succesvol verloop van een Vodun genezingsritueel is het gebruik van fetisjen onontbeerlijk. Fetisjen zijn objecten die na rituele handelingen de behuizing vormen van persoonlijke machten of goddelijke krachten. Het begrip is verbonden met 19e-eeuwse theorieën van missionarissen en zendelingen die in het West-Afrikaanse fetisjisme een voorstadium van religie zagen. De meeste fetisjen zijn zorgvuldig gekozen samenstellingen van werkzaam geachte materialen zoals glas, schelpen, horens, slotjes, botjes, tanden, pigmentstoffen, dierenschedels, bloed, mest, haren, spijkers, sleutels, textiel en spiegeltjes. De ‘goede’ combinatie van materialen geeft de fetisj de kracht die het nodig heeft om z’n werk te doen. In een vastomlijnd ritueel, begeleid door spreuken en offers, worden de losse voorwerpen door de Vodunpriester ‘vastgezet’. Pas als het object op deze manier is verzadigd met kracht, kan de negatieve invloed van de kwaadwillende geest(en) worden teruggedrongen.

Asen. De centrale figuur is de voorouder voor wie het gedenkaltaar is bestemd. IJzer, kralen, kaurischelpen. Hoogte 118 cm. Collectie galerie Arte Magica Haarlem.


In de onzekerheden van alledag ervaren miljoenen Vodungelovigen de voortdurende aanwezigheid van krachten van goden, voorouders en geesten. Vooral in de grotere steden, waar zoveel afhangt van een maatschappelijke carrière, wenden velen zich tot een Vodunpriester om zich te beschermen tegen ongeluk en tegenslag of daar van bevrijd te worden. Hiervoor zijn rituele handelingen nodig met heilig water, geneeskrachtige kruiden en offergaven. Na de ceremonie wordt een klein gedeelte in een leren buideltje gestopt. Met deze talisman, die op het lichaam wordt gedragen, staat de eigenaar onder speciale bescherming van een van de talrijke Vodun waardoor zijn lot een andere wending krijgt.

In vrijwel ieder dorp of gehucht in Togo en Benin staan beelden opgesteld die de bewoners moeten beschermen tegen allerhande onheil, zoals hongersnood, ziektes en oorlog. Deze z.g. bochio-figuren zijn altijd uit hout vervaardigd. In sommige gevallen is het kale beeld al ‘gebruiksklaar’. Dan is het tijdens de bewerking al met de benodigde kracht geladen door middel van bezweringen. De meeste beelden zijn echter pas werkelijk af als er materialen aan de houten figuur zijn toegevoegd. Net als bij de genezingsfetisjen worden aan de bochio-figuren allerlei materialen toegevoegd: touw, textiel, horens, kalebassen, flesjes, dierenschedels, ijzeren voorwerpen en kaurischelpen. En ook hier geldt dat alleen de ‘goede’ combinatie van materialen het beeld de kracht geeft om een bepaald onheil af te wenden.


Voor het voortbestaan van een gemeenschap spelen voorouders een essentiële rol. Als de nood aan de man is, richt men zich met behulp van drank- en spijsoffers tot de voorouders in het zekere vertrouwen dat zij hulp bieden. Vaak verschijnen ze in een droom; dan geven ze raad, delen waardevolle inlichtingen of waarschuwen voor gevaar. Het ligt dan ook voor de hand dat de betrekkingen met hen goed moeten worden onderhouden. Veel gemeenschappen wijden speciale ijzeren altaren (asen) aan hun voorouders. Een asen bestaat uit een metalen staaf met aan de bovenzijde een rond plateau. Op het metalen plateau zijn figuren en objecten aangebracht die de levensgeschiedenis of de bijzondere prestaties van een voorouder uitbeelden. Alle elementen hebben met elkaar te maken en moeten altijd als één geheel worden gezien. Asen zijn niet alleen gedenktekens voor de gestorvenen. Ze vormen ook een plaats, waarnaar de zielen kunnen terugkeren om aan het gemeenschapsleven deel te nemen.

Bronnen: Catalogus: Geest en Kracht, Vodun uit West-Afrika. Uitgave Afrika Museum Berg en Dal 1996.

Soul of Africa. De magie van een continent. Uitgave Könemann 2000.

Galerie Arte Magica